Voor hen wiens woorden niet gehoord worden
Over Yasmina, Jale, Narges en Iran
Het is u als trouwe lezer alhier vast niet ontgaan dat op 28 november jl. mijn nieuwste boek Yasmina is verschenen. Exact een maand later begonnen de huidige Iraanse protesten in de grote bazaar van Teheran. Inmiddels hebben de demonstraties zich als een olievlek over het land verspreid en lijkt een heuse val van het islamofascistische regime geen utopie meer.
Een beetje recensent rept tegenwoordig bij een boekbespreking over “urgent en actueel” en laat Yasmina nu urgenter en actueler zijn dan ooit. De duiding achter de protesten, mijn verwachtingen en toekomstbeelden voor Iran laat ik in dit substackje achterwege, ik wil u met dit schrijven vooral een indruk geven van waarom ik dit boek heb geschreven.
Yasmina heb ik opgedragen aan Narges Mohammadi, die op 6 oktober 2023 de Nobelprijs voor de Vrede kreeg toegekend, ‘voor haar strijd tegen de onderdrukking van vrouwen in Iran en haar inzet voor mensenrechten en vrijheid voor iedereen’.
Narges is een Iraanse mensenrechtenactiviste en journaliste, bekend om haar onvermoeibare strijd tegen de doodstraf en voor vrouwenrechten in Iran. Als vicevoorzitter van het Defenders of Human Rights Center werd ze herhaaldelijk gearresteerd en gevangengezet vanwege haar activisme. Sinds 2023 is ze naamdrager van de Narges Foundation, opgericht om het werk en de visie van Narges voort te zetten. Deze stichting zet zich in voor de bevordering van mensenrechten, met speciale aandacht voor vrouwenrechten, het versterken van het maatschappelijk middenveld, de vrijlating van politieke gevangenen en de wereldwijde strijd tegen genderapartheid. De focus ligt daarbij op Iran.
In 2016 werd Narges veroordeeld tot een celstraf van zestien jaar voor politieke misdaden. Het is niet haar eerste straf, in totaal is ze vijf keer veroordeeld, tot in totaal 31 jaar celstraf en 154 zweepslagen. Haar man en twee kinderen leven in ballingschap in Parijs.
Ze is onder andere auteur van het boek White Torture, Interviews with Iranian Women Prisoners. De opgetekende ervaringen uit dat boek spelen een belangrijke rol in het verhaal van Yasmina. De overeenkomsten tussen de personages Jale en Yasmina en de ervaringen van Narges zijn dan ook geen toeval.
Narges’ stem is er een van velen, voor velen.
‘Wat de Iraanse regering niet begrijpt, is dat hoe meer van ons zij opsluiten, hoe sterker wij worden.’
Narges zit inmiddels al ruim een maand in eenzame opsluiting.
Over het boek
Dit boek moest een combinatie worden van een bescheiden selectie van de fantastische sprookjes uit De vertellingen uit Duizend-en-één-nacht en de rauwe werkelijkheid waarmee duizenden (politiek) gevangenen in Iran dagelijks te maken hebben. Narges Mohammadi heb ik daarbij doelbewust als boegbeeld, inspirator en lichtend voorbeeld willen stellen.
De vertellingen van Duizend-en-één-nacht
De legende vertelt dat Sjahriaar, de sjah, bezoek ontvangt van zijn broer Sjahzamaan, die recentelijk is bedrogen door zijn vrouw. Tijdens Sjahzamaans bezoek wordt ook Sjahriaar bedrogen. Overmand door verdriet besluit Sjahriaar zijn vrouw om het leven te brengen en vanaf dan dagelijks een nieuwe bruid te kiezen, die de volgende morgen, alvorens zij de mogelijkheid heeft om hem te bedriegen, wordt vermoord. Sjeherazade, de Perzische dochter van de grootvizier, kan het doden van zoveel onschuldige jonge vrouwen niet meer aanzien en smeekt haar vader om haar als bruid te geven aan Sjahriaar. De grootvizier doet zijn uiterste best zijn dochter te overtuigen niet te gaan omdat het haar dood zal worden, maar Sjeherazade blijft erbij dat ze de nacht met Sjahriaar wil doorbrengen. Ze heeft namelijk een list bedacht. De sjah gaat akkoord en tijdens de huwelijksnacht begint ze een verhaal te vertellen. Wanneer het moment nadert waarop de vrouwen vóór haar ter dood gebracht werden, is het verhaal nog niet klaar. Sjahriaar is nieuwsgierig naar het vervolg en Sjeherazade krijgt een dag uitstel van executie.
De volgende nacht rondt ze het verhaal af, maar ze begint meteen aan een nóg mooier en spannender verhaal. Natuurlijk stopt het verhaal niet wanneer de nieuwe dag aanvangt.
Zo gaat het uiteindelijk duizend-en-één nacht door, tot de sjah na een symbolische duizend verhalen zijn liefde aan Sjeherazade verklaart en zij mag blijven leven.
De (her)vertellingen
Er is altijd veel te doen om (nieuwe) vertalingen en bewerkte (her)vertellingen. Zo prijst Kader Abdolah in zijn 1001 Nacht – Een hervertelling vertaler Richard van Leeuwen de hemel in:
‘De gewaardeerde arabist. (…) Bij deze mijn dank voor zijn werk, een klassieker in de Nederlandse literatuur.’
Terwijl Hafid Bouazza in een artikel in De Groene Amsterdammer met de fantastische titel ‘Zinloos vertaalgeweld’ Van Leeuwen tot de grond toe afbrandt:
‘Dit is geen vertaling, dit is horror. Maar wie maakt zich daar druk om? Dit alles is natuurlijk modern, dit is leesbaar, dit is vlot, dit is gestamp op weerloze schrijvers, zinloos geweld. Richard van Leeuwen schaart zich bij alle misdadigers die Duizend-en-één-nacht eeuwenlang hebben verminkt en verkracht. En daarmee een heel volk.’
Als fan van zowel de persoon als de schrijver Bouazza heb ik genoten van zijn virtuoze schrijven en kostelijk gelachen om de inhoud van dit artikel. Tevens wetende dat hij, mocht hij nog in leven zijn geweest, mijn bewerkingen óók verschrikkelijk en een misdaad tegen de menselijkheid had gevonden.
Richard van Leeuwen dus, de man die in 1993 de eerste volledige Nederlandse vertaling van De vertellingen van duizend-en-één-nacht uitbracht. Een herziene versie volgde in het jaar 2000. Ik ben in het bezit van deze herziene uitgave, die ruim drieduizend pagina’s omvat.
Meerdere werken heb ik tot mij genomen om de sprookjes en vertellingen te kiezen die ik vond passen bij de verhalen van Yasmina, Jale en Narges. Maar het meest heb ik toch gebruikgemaakt van de boeken van Van Leeuwen. Daarbij heb ik zoveel mogelijk de originele vertalingen benut. Die waren de basis. Jale zorgde ervoor dat de sprookjes soms werden aangepast, net even anders of met een knipoog verteld. Want ook nu nog zijn de vertellingen uit dit magische boek onderhevig aan de overlevering van de vertellers ervan.
Het sprookje van Yasmina? Dat is een moderne toevoeging aan de reeds bestaande vertellingen. En waar in de oorspronkelijke verhalen Sjeherazade na duizend-en-één-nacht en duizend vertellingen de koning onthulde dat ze geen verhalen meer had om te delen, maar hij haar leven spaarde en zo het verhaal eindigde, gaat Jale onvermoeibaar door.
Zo ook Narges. Want zolang het regime in Iran onschuldige burgers blijft opsluiten, martelen en vermoorden, moeten de verhalen uit het cachot van Evin verteld worden.
